Sự trở lại của \"Giọt máu chung tình\" Du Lịch – Ẩm Thực

Biên cương lá rơi thu hà em ơi. Đường dài mịt mù em không đến nơi. Mây nước buồn cơn lửa binh. Hết kể chuyện chung tình. Khóc than riêng em một mình.

Có ai là dân miền Nam mà không thuộc lòng câu vọng cổ kinh điển trên về mối tình của đôi “trai anh hùng, gái thuyền quyên” Võ Đông Sơ – Bạch Thu Hà. Câu chuyện tình “gây cảm động nhất mọi thời đại của xứ Nam kỳ từ xưa tới nay” này còn được thuật lại trong tuồng có sức hút mãnh liệt đối với công chúng do Mộc Quán - Nguyễn Trọng Quyền soạn ra.

Theo lời của bà Nguyễn Thị Đỉnh, cháu nội của soạn giả Mộc Quán: Khoảng năm 1930- 1940, hễ nghe có tuồng hát Võ Đông Sơ là bà con kéo về chợ Thốt Nốt coi đông nghẹt.1 Đặc biệt, trường đoạn Bạch Thu Hà đau đớn trước quan tài của Võ Đông Sơ, người đã hy sinh nơi trận mạc vì tổ quốc, qua diễn xuất của nghệ sĩ Phùng Há đã trở thành một trường đoạn mẫu mực của nghệ thuật cải lương.

Cả vở tuồng và bàn cải lương nức danh khắp chốn ấy đều là “hậu kiếp” của cuốn tiểu thuyết Giọt máu chung tình được chắp bút bởi Tân Dân Tử. Một câu hỏi đáng suy nghĩ được đặt ra ở đây: điều gì ở cuốn tiểu thuyết có thể bị lãng quên trong lịch sử thể loại này lại tạo sức sống cho những “hậu kiếp” của nó, khiến chúng trở thành những điển phạm như thế?

Tiểu thuyết Giọt máu chung tình của Tân Dân Tử (bút danh của Nguyễn Hữu Ngỡi, 1875-1955) ra đời năm 1926. Trước đó một năm, Tố Tâm của Song An Hoàng Ngọc Phách xuất hiện và được đa số các nhà nghiên cứu công nhận là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của văn học Việt Nam. So sánh hai tiểu thuyết này về mô hình tư duy nghệ thuật, Giọt máu chung tình, về cơ bản, vẫn thuộc về truyền thống tự sự trung đại. Được viết theo lối chương hồi với mẫu nhân vật trung nghĩa, tiết liệt, lời văn của Giọt máu chung tình còn nặng tính biền ngẫu và in rõ dấu ấn của lối kể chuyện diễn xướng thông qua sự hiện diện công khai của lời người dẫn chuyện. Thế nhưng có thể thấy Giọt máu chung tình gợi ra nhiều vấn đề đáng để chúng ta nhìn lại về một hiện tượng nổi bật của văn chương Nam Bộ hồi đầu thế kỷ XX. Chẳng hạn, nếu như Tố Tâm - một đột phá của văn xuôi tự sự Việt Nam - gây nên một cơn sốt trong phạm vi độc giả là lớp thanh niên Tây học đang nổi lên đương thời, thì Giọt máu chung tình - một tác phẩm viết theo lối cũ, cả về loại hình cốt truyện và lời văn - cũng cuốn hút rộng rãi công chúng Nam Bộ thời điểm ấy, trở thành một tác phẩm “best-seller”.

Công chúng Nam Bộ, nhất là tầng lớp bình dân, những năm 1920-1930 ấy bị thu hút bởi điều gì ở Giọt máu chung tình - một thiên tình sử nước Nam như nhiều người vẫn quen gọi? Toàn bộ cuốn tiểu thuyết này xoay quanh mối tình trắc trở, éo le giữa Võ Đông Sơ và Bạch Thu Hà, trải qua bao nhiêu cản trở, thử thách, nút thắt này được gỡ thì lại xuất hiện nút thắt mới. Phải chăng đây là điều đầu tiên hấp dẫn công chúng bình dân?

Tuy vậy, Tân Dân Tử thực tình không có ý định viết một tiểu thuyết cảm thương. Trong chủ đích của ông, đây là một cuốn tiểu thuyết lịch sử, dù chưa có sử liệu nào xác nhận Võ Đông Sơ có nguyên mẫu ngoài đời thực. Mục đích giáo huấn mà Tân Dân Tử hướng đến qua tác phẩm của mình cũng là giáo huấn ý thức về lịch sử dân tộc: Hỏi thử: Trương Lương, Hàn Tín, Hạng Võ, Tiêu Hà thì sự tích lão thông; còn hỏi lại ai là anh hùng hào kiệt trong nước ta, thì ngẩn ngơ không biết. Như vậy thì trong xứ ta chỉ biết khen ngợi sùng bái người anh hùng liệt nữ của xứ khác, mà chôn lấp cái danh giá anh hùng liệt nữ trong xứ mình, chỉ biết xưng tụng cái oai phong của người ngoại bang, mà vùi lấp cho lu mờ cái tinh thần của người bổn quốc.

Nhưng Giọt máu chung tình của Tân Dân Tử không chỉ tham gia vào sự kiến tạo tinh thần dân tộc chủ nghĩa hồi đầu thế kỷ XX. Tiểu thuyết này thiết nghĩ cũng phải được nhắc đến như một hiện tượng văn học nổi bật tham gia vào quá trình kiến tạo ý niệm về bản sắc Nam Bộ, được nhìn thấy ngay ở lớp phương ngữ Nam Bộ dày đặc, với những biến âm mang dấu vết lịch sử trong lời văn.

Lấy bối cảnh thời Gia Long, tác giả không giấu chủ ý suy tôn công trạng những anh hùng, liệt nữ của nhà Nguyễn, triều đại nối tiếp của những bậc tiền nhân có công khai khẩn và chính thống hóa vùng đất mới này trong lịch sử dân tộc. Sâu xa hơn, bản sắc Nam Bộ còn thể hiện ở hình mẫu nhân cách lý tưởng mà cuốn tiểu thuyết này xây dựng. Đó là những con người nghĩa khí, “nam thời trung hiếu làm đầu, gái thời tiết hạnh làm câu trau mình.”

Vậy Giọt máu chung tình phải chăng chỉ là cuốn sách đáng đọc lại, nên đọc lại đối với giới nghiên cứu, giới sưu tầm tư liệu? Gần đây, các chương trình giải trí trên truyền hình khai thác các di sản văn hóa nghệ thuật vốn xuất phát từ Nam Bộ như đờn ca tài tử, vọng cổ cải lương, nhạc bolero... có sức hút vô cùng mạnh mẽ với đông đảo công chúng. Sự hưởng ứng đó đối với những di sản văn hóa tưởng như đã có lúc mai một, thất thế này là điều có thể khiến ta phải suy nghĩ xa hơn.

Đó chính là sự trở lại của ý thức khẳng định giá trị và sức mạnh văn hóa của miền Nam, vốn từng bị làm mờ đi bởi nhiều nguyên do. Nhưng khi nghe một thí sinh tuổi đời còn rất trẻ ca bài Võ Đông Sơ trong một cuộc thi vọng cổ trên truyền hình,thực tình, ta lại thấy có thể nhìn vấn đề giản dị hơn. Chính trong bối cảnh mà nhiều giá trị nền tảng đang bị lung lay, xáo trộn, những tác phẩm khơi dậy ý thức về đạo nghĩa, khí phách, phẩm giá lại dễ tạo được niềm xúc động. Bởi lý do ấy, chắc chắn Giọt máu chung tình của Tân Dân Tử có cơ hội để công chúng hôm nay yêu quý thêm lần nữa.

Mai Thủy - VDTOnline.vn